ی)جناس ناقص………………………………………………………………………………………………………………………..95
2. واج آرایی…………………………………………………………………………………………………………………………….96
3. تناسب……………………………………………………………………………………………………………………………….103
4. مطابقه(تضاد)………………………………………………………………………………………………………………………112
5. تلمیح…………………………………………………………………………………………………………………………………115
6. تجرید………………………………………………………………………………………………………………………………..116
7. تجاهل العارف ……………………………………………………………………………………………………………………117
8. مبالغه ………………………………………………………………………………………………………………………………..117
نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………………………….120
منابع ومآخذ …………………………………………………………………………………………………………………………..121
چکیده

با توجه به اهمیت عاشورا و همچنین تقدیس و تکریم دلاوریهای آقا ابا عبدالله الحسین و یاران باوفایش در سرزمین کربلا، شعر عاشورایی و همچنین شاعرانی که در این وادی قلم رانده اند دارای جایگاه ویژه ای در شعر و ادب فارسی هستند.
پروژه پیش رو با موضوع بازتاب عاشورا در شعر شاعران عاشورایی در دوره صفویه در چهار فصل تدوین شده است پس از مقدمه فصل اول گنجانده شده که شامل کلیات می باشد در فصل دوم شعر عاشورایی در گذر زمان مورد بررسی قرار گرفته که در این فصل گزیده ای از اشعار عاشورایی از آغاز تاکنون مورد بررسی قرار گرفته است .در فصل سوم که هدف اصلی پروژه می باشد به بازتاب عاشورا در شعر شاعران در دوره صفویه پرداخته شده که در این فصل اشعار عاشورایی شاعرانی چون محتشم کاشانی ، صائب تبریزی، نظیری نیشابوری، وحشی بافقی و بابا فغانی شیرازی استخراج و مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است .در فصل چهارم این پژوهش اشعار عاشورایی شاعران مورد بحث را از نگاه بدیع سنجیده و صناعات بدیع موجود در اشعار را از جمله جناس ، واج آرایی ، تناسب و…رااز ابیات استخراج کرده و در این فصل گنجانده شده است .
با توجه به بررسی های انجام شده به این نتیجه رسیده ام که در دوره های نخستین به دلیل سختگیری های حاکمان ، از سه قرن اولیه شعر فارسی ، اشعاری که به صراحت درباره قیام عاشورا باشد نمی توانیم استخراج کنیم .
به نظر می رسد قدیمی ترین مرثیه در سوگ شهیدان کربلا توسط کسایی مروزی در قرن چهارم سروده شده باشد .
واژه های کلیدی : شعر زبان فارسی ، شعر دوره صفویه ، عاشورا ، شاعران عاشورایی
پیشگفتار
قیام عاشورا یکی از مهم ترین حوادث تاریخ اسلام بلکه تاریخ بشر است. هر چند این واقعه از نظر گسترده در مقایسه با رخدادهای دیگر تاریخ چندان بزرگ نیست اما از جهت عمق و عظمت بی نظیر است. در طی هزار و چهارصد سالی که از واقعه ی عاشورا می گذرد به خوبی بازتاب آن واقعه را در شعر و ادب به شکل چشم گیری می توان ملاحظه کرد.
ناگفته پیداست بسیاری از شاعران ادب فارسی شالوده ی کار خود را مرثیه بر امام حسین (ع) و بزرگداشت عاشورا قرار داده اند.
با توجه به اینکه در قرن چهارم یعنی ادوار صفویه مذهب تشیع به شکل رسمی درآمد و به دلیل حمایت فرمانروایان از شعرا بسیاری از شاعران در این راه همت خود را مصروف داشته و شروع به سرودن اشعار عاشورایی کردند، و از آن جمله می توان از محتشم کاشانی، صائب تبریزی و دیگر شعرا یاد کرد.
بی گمان نهضت عاشورا تأثیر بی پایانی بر جانهای مؤمنان دارد. چنانکه هیچگاه این تأثیر کهنه و این حرارت سرد نمی شود. کربلا تجلی گاه عشق و محبت است و عاشورا فصل سبز مشتاقی، عشق به پروردگار، محبت به اولیاء الله و اشتیاق به شهادت. سوگ مندی عاشورا آنچنان سترگ و سنگین است که بیش از تمام دیگر وجوه آن بر شاعران عاشورایی مؤثر بوده است. شاید بتوان پیوند این وجه با بعد عاطفی شاعران را که از ارکان اصلی شعر محسوب می شود دلیل این تأثیر دانست. شعرا در حقیقت با سرودن اشعار سوگوارانه مخاطبان خود را به اشکی دعوت می کنند که ترجمان مظلومیت است و آشکار کننده ی ظلم و ظالمان در طول تاریخ و در هر مکان که «کل یوم عاشورا و کل ارض کربلا».
بدون شک واقعه جانسوز عاشورا از جمله واقعیتهایی است که ذهن هر پرسشگری را به خود معطوف می کند. ابعاد و گستره ی این حادثه ی نیم روزه آنچنان ژرف و سترگ است که با وجود گذشت سالیان متمادی اثری شگفت و ستودنی بر جامعه و علی الخصوص آثار ادبی و هنری بر جای گذاشته است.
بدون اغراق باید گفت کمتر کسی است که ایام محرم بی تفاوت از کنار یک هیئت عبور کند و در درونش یک آذرخش نجوشد و دانه های الماس از چشمه ی چشمش جاری نشود. این احساس شگرف و عاشقانه در درون می جوشد و نمود بیرونی آن ریختن اشک به یاد آقا ابا عبدا… الحسین است و این همان عشق است.
به هر ترتیب در ایام محرم مردم به هر وسیله سعی می کنند احساس وفاداری خود را به خاندان امام حسین (ع) به نمایش بگذارند و چه زیباست که این احساس همیشگی باشد و منحصر به روز عاشورا و ایام محرم نباشد.
حقیقت این است که واقعه ای که پس از گذشت بیش از هزار و چهار صد سال همچنان شعله ور است بعد از این هم نه تنها خاموش نخواهد ماند بلکه بی شک فروزان تر خواهد درخشید.
در این عرصه شعر، رساترین زبان است در بیان فاجعه و کارسازترین وسیله است در تبلیغ واقعه. شعر تمام عیار، بجز لطافت خیال، استواری اندیشه را نیز با خود دارد. لذا از طرفی جذب قلوب می شود و از طرفی دیگر جلب قلوب می کند و بدین سان ایمان می آفریند و سپس عمل.
در نگاهی به تاریخ، اولین مرثیه ساز و مرثیه خوان سید شهیدان را داغداترین از آن مصیبت، یعنی مادر بزرگوار مرضیه اش، حضرت فاطمه ی زهرا (س) می یابیم.
کربلاء یا کربلاء یا کربلاء کربلا لا زلت کرباً و بلاء1
و سپس داغداران دیگر از اولاد معصوم آن حضرت، بشارت دهندگان و تشویق کنندگان و صله پردازان مرثیه گویان2.
گمان نمی رود شاعری شیعی بوده باشد که بر مصیبت سیدالشهداء شعر نسروده باشد، چرا که هر غیر شیعه ی صاحب اندک دلی نیز بر او باید گریسته باشد، تا چه رسد به شیعه ی محب آل الله. تفاوت عمده ی شاعران با غیر شاعران در این است که آنان بنابر تواناییشان در سرودن، مکنونات قبلی خود را می توانند کلمه کرده و به شعر بسرایند. پس چگونه ممکن است شاعری شیعی، شعری در رثای بزرگترین مصیبت محبوبترین خود و خدایش نسروده باشد3.
عشق به حسین بهترین بهانه است که از او بگویی و بسرایی. اینکه من از میان هزاران موضوع ادبی دیگر موضوع عاشورا را برای پایان نامه ام برگزیده ام نه به خاطر این است که با کمبود موضوع مواجه شده ام و نه از روی ناچاری چنین موضوعی را انتخاب کرده ام. بدون تظاهر باید اعتراف کنم سالیان متمادی است با شنیدن نام حسین درونم می لرزد و سالهاست که از این محرم تا محرم سال بعد منتظر شنیدن صدای دسته های هیئت عزادارانی هستم که با عشق می سرایند. عشق به سید و سالار شهیدان امام حسین (ع) که در روز عاشورا در سرزمین کربلا ماجرایی شگفت در تاریخ به یادگار گذاشت که او را تبدیل به یک اسطوره کرده است و ننگ آن رسوایی تا ابد بر پیشانی شیطان و همراهانش باقی خواهد ماند.
پایان نامه ی پیش رو شامل چهار فصل می باشد که فصل اول کلیاتیست که شامل پیشینه ی تحقیق، اهداف تحقیق، بیان مسأله، پرسشهای تحقیق و ضرورت انجام تحقیق می باشد.
در فصل دوم به شعر عاشورایی در گذر زمان پرداخته شده است. اسامی شاعران نام آوری که در طول تاریخ بر مصیبت سید و سالار شهیدان مرثیه سرایی کرده اند همراه با ابیات برگزیده ای از آنان و همچنین نام اولین شاعرانی که بر فاجعه ی کربلا مرثیه سروده اند در این فصل گنجانده شده است. علاوه بر آن در چند بند سبکهای شعر عاشورایی شرح داده شده است و از هر سبک همراه با ذکر مثال ابیاتی از شاعرانی که در آن سبک ،شعر عاشورایی سروده اند بیان شده است.
از آنجا که در این پروژه سعی بر آن داشته ام شعر شاعران برجسته عاشورایی را صرفاً در زمان صفویه مورد بررسی قرار دهم کاملاً طبیعی است که حجم بیشتری از این کار را به فصل سوم اختصاص داده باشم، لذا از میان خیل کثیر شاعران در دوره ی صفویه سعی بر آن داشته ام از شاعرانی یاد کنم که در این وادی بیشتر قلم فرسوده و در این راه نام و آوازه ای کسب کرده اند .(شاعرانی از جمله: محتشم کاشانی، صائب تبریزی، وحشی بافقی، نظیری نیشابوری وبابافغانی شیرازی).
در میان دیوان های منتشر شده از این شعرا منابع زیر را برگزیده ام :
1.دیوان وحشی بافقی با سعی و اهتمام مرحوم محمد رضا افشاری ،نشر پیمان
2.دیوان نظیری نیشابوری با تصحیح و تحقیقات محمدرضا طاهری ، انتشارات رهام
3.کلیات محتشم کاشانی با تصحیح و حواشی مصطفی فیض کاشانی ، انتشارات سوره مهر
4.دیوان بابا فغانی شیرازی (سهیل خوانساری)انتشارات کتابخانه علمیه اسلامی
5. دیوان صائب تبریزی به اهتمام جهانگیر منصور ، انتشارات نگاه
6. دیوان صائب با مقدمه امیری فیروز کوهی ، انتشارات انجمن آثار ملی ایران .
پس از مطالعه و بررسی دیوان های مذکور اشعار عاشورایی این شعرا را استخراج کرده و مورد تحلیل و بررسی قرار داده ام .
علاوه بر اشعار عاشورایی این شاعران چکیده ای از زندگی نامه و شرح حال این شاعران نیز آورده شده که سبب آشنایی بیشتر عزیزان با این شعرا باشد.
در ابتدای همین فصل که فصل اصلی پایان نامه محسوب می شود زمینه ای ایجاد شده تا دوستان با سبک شعر در دوره ی صفویه و همچنین ویژگی های شعر در این دوره آشنا شوند.
در فصل چهارم اشعار عاشورایی شاعران مورد بحث را از نگاه بدیع مورد بررسی قرار داده ام و صناعات بدیع از جمله جناس ، واج آرایی ، تضاد و…را از ابیات استخراج کرده ام در ادامه با نتیجه گیری و فهرست منابع ، پروژه را به پایان برده ام.
هر چند یقین دارم با جمع آوری این پروژه حق مطلب را ادا نکرده ام، اما امید دارم پس از این دانشجویان عزیز با اشتیاق و انگیزه ی فراوان از عاشورا و شیدایی آقا ابا عبدالله الحسین بگویند و بنویسند و بسرایند.
فصل اول: کلیات
1-1 . موضوع تحقیق
از دیر باز تاکنون بیان غم و اندوه گذشتگان مضمون مورد علاقه ی شاعران بوده است. تقریباً تمام شعرا مرثیه هایی را به مناسبت زمان و موقعیتها سروده اند. در ادبیات جهان کمتر زبانی را می توان یافت که به وفور زبان فارسی مرثیه داشته باشد.
با توجه به اینکه در زمان صفویه مذهب تشیع رسمیت یافت، درباریان توجه فراوانی به شعرا و اشعار آنها نشان داده اند. لذا با توجه به گستردگی شاعران عاشورایی بر آن شدم شعر عاشورایی را صرفاً در زمان صفویه مورد بررسی قرار دهم.
در این پژوهش سعی بر آن شده شعر شاعران برجسته ی زمان صفویه را که در عزای امام حسین و یارانش سروده اند را مورد بررسی قرار دهیم.
2-1. بیان مسأله
در ادب و شعر فارسی توجه به موضوعات و مفاهیم دینی و مذهبی جایگاه قابل توجهی داشته و دارد. شاعران ایرانی از همان آغازین دوره های پذیرش دین مبین اسلام، می کوشیدند تا در کنار سایر مضامین و مفاهیم شعری به مناسبتهای گوناگون از مفاهیم و موضوعات دینی و مذهبی نیز بهره مند شوند. یکی از رویدادهای مهم تاریخ ساز دین اسلام، ایستادگی و جانفشانی حضرت امام حسین (ع) در مقابل بیدادگران و ستم پیشگان بود که دین اسلام را دستاویز جباریها و ستمگریها و دنیا جوییهای خود قرار داده بودند. این رویداد عظیم که از آن به عاشورا یاد می کنیم از همان آغازین دوره ی شکل گیری شعر دری مورد توجه شاعران بوده است. شاعرانی از جمله صائب تبریزی و محتشم کاشانی در این باب اشعاری سروده اند.
و نیز شاعر شیعی مذهب قرن چهارم کسائی مروزی در قصیده هایی به خوبی این رویداد را تقریر نموده است. در دوره ی صفویه با توجه به رسمیت یافتن مذهب شیعه به عنوان مذهب رسمی کشور و حمایت حاکمان و فرمانروایان از شاعرانی که در شعر خود بیشتر به موضوعات و شخصیتهای مذهبی پرداختند. رویداد مهم «عاشورا» در شعر اغلب شاعران مورد توجه قرار گرفت.
در این پزوهش بازتاب عاشورا و جنبه های مختلف ادبی آن در شعر شاعران دوره ی صفویه تحلیل و بررسی می شود. سؤال اصلی این پژوهش چگونگی بهره برداری شاعران عصر صفوی و نگاه آنها به این رویداد مذهبی و چند و چون مفاهیم و مضامین و تصویرهای شاعرانه در این موضوع است.
3-1. پرسش های تحقیق
اساس این پژوهش بر مبنای دست یابی به پاسخی مناسب برای پرسشهای ذیل نهاده شده است.
1.بیشترین بازتاب عاشورا در شعر دوره ی صفویه مربوط به کدام جنبه ی آن است؟
2.کدام یک از شاعران عصر صفویه بیش از دیگران به عاشورا توجه داشته است؟
3.مضامین و تصویرهای شعری با موضوع عاشورا و عناصر و شخصیتهای آن در شعر شاعران این دوره چگونه است؟
4.نوع نگاه شاعران به این رویداد تاریخی و مذهبی مهم چه تفاوتهایی با هم دارد؟
4-1. اهمیت و ضرورت انجام تحقیق
با توجه به اهمیت و جایگاه قابل توجه جریان تاریخی عاشورا و تأثیر آن در تداوم و استحکام دین مبین اسلام و مذهب شیعه و همچنین جایگاه قابل توجه آن در ادب و شعر عصر صفویه این پژوهش ضروری مینماید، و نیز با توجه به اشتیاق پژوهندگان و دانشجویان به این موضوع، این پژوهش می تواند الگوهای مفید و جالب توجهی در اختیار آنها بگذارد.
5-1. اهداف تحقیق
از آنجا که تأثیر حماسه عاشورا را بر ادب فارسی نمی توان نادیده گرفت، سعی بر آن شده بازتاب این واقعه ی تاریخی را در شعر دوره ی صفویه مورد بررسی قرار دهیم که امید است ما را در شناخت هر چه بیشتر و عمیقتر این واقعه یاری کرده و زمینه ساز تحقیقات مشابه و سازنده در عرصه ی ادبیات باشد.
به طور کلی هدف از این پژوهش را می توان در موارد زیر خلاصه کرد:
1.ارائه ی پژوهشی بسامان درباره ی بازتاب عاشورا در شعر شاعران دوران صفویه.
2.بررسی جنبه های مختلف بازتاب عاشورا در شعر دوره ی صفویه از قبیل: مضمون پردازی، تصویر آفرینی و …
3.بررسی جنبه های مختلف نوع نگاه شاعران به این رویداد تاریخی و مذهبی.
6-1. پیشینه ی تحقیق
اهمیت و جایگاه واقعه ی عاشورا در ادب فارسی به حدی متعالی است که زمینه ساز انجام تحقیقات گسترده در زمینه های مختلف شده است و مطالب مفید و سازنده ای در شرح و تفسیر این واقعه به قلم درآمده است. لذا با توجه به تحولی که در ادب و شعر معاصر در توجه به موضوعات و مفاهیم مذهبی، بویژه پس از انقلاب شکوهمند اسلامی صورت گرفته است، پژوهندگان در زمینه های متفاوت، بازتاب رویدادها و جریانات گوناگون مذهبی در ادب و شعر فارسی را بررسی نموده اند.
با توجه به اینکه عاشورا در شعر و ادب فارسی در عهد صفویه بازتاب گسترده ای داشته است، بررسی جنبه های گوناگون بازتاب این رویداد مذهبی و تاریخی و شیوه های مضمون سازی و تصویر پردازی با شخصیتها و عناصر آن موضوعی جدید و نو می باشد که تاکنون در اثری مستقل و بسامان به آن پرداخته نشده است.
فصل دوم: بازتاب عاشورا
در شعر شاعران
(از آغاز تاکنون)

1-2. سبکهای شعر عاشورایی
در ادبیات فارسی، شعر عاشورایی با در نظر گرفتن ادوار مختلف تاریخی، حکومت ها و موضع گیری آنها، همچنین وضعیت عمومی ادبیات از نظر سبک و ساختار مضمون، تصاویر و نوع نگاه شاعرانه به حادثه ی کربلا متفاوت بوده و در هر دوره مسیر خاصی پیموده است.
در اغلب تقسیم بندی های ارائه شده از مراحل مختلف شعر عاشورایی در ادبیات فارسی، محققان با نگاهی تاریخی و در نظر گرفتن شرایط زمانی دست به پژوهش زده و ویژگی های آن را در هر دوره به صورت مستقل بیان نموده اند.
مسیر یکسان حرکت شعر دینی و فراز و فرود های اندک آن از قرن چهارم تا نهم باعث شد تا غلامرضا کافی این دوره را به عنوان نخستین مرحله ی شعر عاشورایی فارسی در نظر بگیرد.
شعر عاشورایی در دوران دویست ساله ی حکومت صفویان رنگ و جلوه ای متفاوت به خود گیرد، دوران متمایز در ادبیات عاشورا آغاز می شود و مرحله ی دوم آن را رقم می زند.
بعد از انقراض صفویه و روی کار آمدن حکومت های افشاریه و زندیه ادبیات فارسی شامل مرحله ی دیگری از تحول و دگرگونی شد. شاعران دوره ی قاجار دل زده از سبک رایج در دوران خود با نوعی واپس گرایی آثار گذشتگان را الگوی برتر خود قرار دادند. آخرین مرحله ی شعر عاشورایی نیز در دوران نوین و متفاوت معاصر رقم خورد. (کافی، 1386، 118-114).
حسین کازرونی شعر عاشورایی را با توجه به سبکهای مختلف رایج در ادبیات فارسی تحلیل نموده و مبانی عاشورا سرایی را در هر یک از سبکهای خراسانی، عراقی و هندی مشخص کرده است.
الف (سبک خراسانی)
در فاصله ی قرن چهارم تا ششم در خراسان و سرزمین های شمال و شرق کشور رواج داشت. (حسینی کازرونی، 1381، مقدمه).
• ویژگی ها
در این سبک پایه ی شعر بر اساس فلسفه و حکمت بنا نهاده شده است و اثر چندانی از عرفان در این دوره دیده نمی شود. شعرا مقاصد خود را بدون هیچ گونه پیرایه ای بیان می کنند و اشعار آنان از هر گونه کنایه و استعاره و تکلفات صنعتی به دور است. استفاده از کلمات عربی در آثار شاعران کمیاب است و مدیحه سرایی و قصه پردازی از خصوصیات شعر این عهد می باشد. جنبه های حماسی شعر بر جنبه های دیگر آن برتری دارد و قالب های شعر این دوره در آغاز مثنوی بوده است که سپس قصیده، مسمط، رباعی، دو بیتی، ترجیح بند و ترکیب بند به آن اضافه گردیده است ولی از غزل اثری دیده نمی شود. (دانش نامه ی شعر عاشورایی، جلد دوم، 1383: 715)
از شاعران عاشورایی این دوره می توان به کسایی مروزی اشاره کرد.
از اشعار اوست:
بیزارم از پیاله وز ارغوان و لاله
ما و خروش و ناله کنجی گرفته مأوا
دست از جهان بشویم عز و شرف نجویم
مدح و غزل نگویم مقتل کنم تقاضا
میراث مصطفی را فرزند مرتضی را
مقتول کربلا را تازه کنم تولا
آن میر سربریده در خاک و خون تپیده
از آب ناچشیده گشته اسیر غوغا (گزیده اشعار کسایی، 1370 : 48)
ب)سبک عراقی
در قرون ششم و هفتم دوران طلایی و زرین شعر فارسی را رقم زد.
استفاده از واژه های لطیف، تحلیل و فن قصیده سرایی در رسیدن به غزل به اوج شکوفایی خود، تجلی فرهنگ اسلامی در شعر، پیوند جالب و همه جانبه ی عرفان با شعر، کثرت استعمال الفاظ و اصطلاحات عربی، معطوف گشتن توجه شاعران از دربار به مردم و توجه بیشتر شعرا به فضایل اخلاقی از ویژگی های این سبک است (دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1383 : 715)
از شاعران عاشورایی در این سبک می توان به خواجوی کرمانی، ابن یمین فریومدی و سلمان ساوجی اشاره کرد.
از اشعار خواجوی کرمانی:
به حلق تشنه ی آن رشک غنچه ی سیراب که رخ به خون جگر شوید از عناب
شه دو مملکت و شهسوار نه مضمار4 مه دوازده برج و امام شش محراب
فروغ جان رسول، چراغ و چشم بتول بهار عترت و نوباوه ی دل اصحاب
حدیث مقتل او گر به گوش کوه رسد شود ز خون دل اجزای او عقیق مذاب
وگر سپهر برد نام آتش جگرش کند به اشک چو پروین ستارگان را آب
به کربلا شد و کرب و بلا به جان بخرید گشود بال و از این تیره خاکدان بپرید
(دیوان خواجوی کرمانی، 1369 : 606)
ج)سبک هندی
در سده های دهم و یازدهم هجری سبک هندی یا وقوح به واسطه ی شرایط خاص زمانی، سبک شاعران زمانه گردیده بود. در این دوره به واسطه ی حمایت بی شائبه دربار صفوی از جریان شعر دینی، دیگر شاعران راهی دربار گورکانیان، در هند شده و در کنف حمایت ایشان، زمینه ی رشد و پویایی ادبیات فارسی را فراهم کردند. (عاشورا در آینه ی شعر معاصر، 1389 :55)
محتشم کاشانی، بابا فغانی شیرازی، وحشی بافقی و … به این سبک شعر سروده اند.
از ویژگی های این سبک تمایل شدید به سادگی لفظ و شیوایی زبان، جایگاه خاص صور خیال در شعر شاعران، چیرگی معنی بر لفظ، اشتمال اشعار بر بسیاری از حکم و امثال، شیوع فن استعاره و تشبیه، استعاره از غزل برای موعظه، عرفان، اخلاق، مسائل انتقادی و … و نزدیکی شعر به زبان محاوره را می توان نام برد. (دانش نامه شعر عاشورایی، 1383 : 716)
از بابا فغانی شیرازی:
بیگانه از خدا و رسول است تا ابد برگشته اختری که نشد آشنای تو
چندین هزار جامه ی اطلس قبا شود فردا که آورند به محشر عبای تو
بربسته رخت، کعبه و مانده قدم به راه بهر زیارت حرم کربلای تو
(سیری در مرثیه عاشورایی، 1379 : 194)
د) سبک بازگشت ادبی
از نیمه ی دوم قرن دوازدهم هجری نهضتی جدید در شعر بوجود آمد و شعرایی تصمیم گرفتند به شیوه شعر قدما باز گردند که در کار خود موفق شدند و نتیجه ی منطقی کار آنها در قرن سیزدهم آشکار شد، به طوریکه در عصر قاجار صدها تن از شاعران قصیده سرا و غزل پرداز ظهور کردند.

(دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1383: 716)
از شاعران این سبک می توان به وصال شیرازی و سروش اصفهانی اشاره کرد.
پیک خمیده قامت از اشعار وصال شیرازی است که به ابیاتی از آن اشاره می کنیم.
پیکی خمیده قامتم آید به دیده، ماه
چون قاصدی که با خبر بر رسد ز راه
با صد هزار قصه ی جان کاه می رسد
پیداست بوده کوهی و از غم شده است، کاه

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

همچون کسی که بار مصیبت کشد به دوش
مویی سفید دارد و با جامه ای سیاه
و …
ماه ستاره افسر گردون نوا، حسین
شاه گلو بریده ی راه خدا، حسین
(دیوان وصال شیرازی: 918)
ه) عصر مشروطه
این دوره در حقیقت ادامه همان عصر بازگشت ادبی است. با ان تفاوت که روی اصل عوامل سیاسی و اجتماعی و جریانات تاریخی تحولی در شیوه ی شعر ایجاد شد که آن را تا حدی از سبک دوره ی بازگشت مجزا می کند.
در این سبک شاعر توجه به دربار ندارد و برای مردم شعر می گوید. وی روشنگری اجتماعی دارد و سعی می کند مردم را با حقوق سیاسی و اجتماعی خویش آشنا سازد. فرهنگ غرب در شعر شاعران این دوره تأثیری آشکار دارد. شاعران هم مجد و عظمت دیرینه ایران را یاد می کنند و هم فراموش نمی کنند که مسلمانند. رعایت اصول اخلاقی و موازین دینی هر چند گاهی بعضی از شاعران، عفت قلم را فراموش می کنند. تأثیرپذیری شعر شاعران از فرهنگ اسلامی، اشعار ساده و روان است و شاعر از سبکهای گوناگون پیروی می کند و دارای اشعار انتقادی می باشد. (دانش نامه ی شعر عاشورایی، 1383: 716)
نسیم شمال و فرخی یزدی از شاعران این دوره می باشند.
بیت زیر از اشعار نسیم شمال است:
ک «ک» از کربلا، «ه» از هلاکت، «ی» یزیدیون
همی «ع» از عطش، «ص» از صبوری می شود بانی
(دیوان کامل نسیم شمال، جلد دوم، 1364: 237)
انقلاب مشروطه به عنوان نقطه ی عطف تاریخ ادبی ایران، سرآغاز تحولات در شعر فارسی و در نتیجه شعر مذهبی و عاشورایی گردید. (عاشورا در آینه ی شعر معاصر، 1389: 55)
و) سبک شعر در انقلاب اسلامی
استفاده از تمامی قوالب شعری ادوار گذشته (کهن و نو)، صلابت سخن و استواری لفظ، غنای صناعات لفظی و معنوی، وفور رباعی، ثبت لحظات تاریخی، آمیزش غزل و حماسه به طوری که غزل عصر انقلاب هم عاشقانه است و هم عارفانه، هم حماسی است و هم تعلیمی، شاعر با درک صحیحی از روح انقلاب از چیزی سخن می گوید که مردم زمانش به آن علاقمندند و از عالی ترین اصطلاحات فرهنگ اسلامیی مدد می جوید، حماسه در شعر انقلاب جایگاه خود را داراست. واژه های مورد استفاده شعرا دارای مفاهیمی معنوی و بار فرهنگی هستند. (دانش نامه ی شعرعاشورایی، 1383: 717)
از شاعران این دوره می توان علی موسوی گرمارودی و مشفق کاشانی را نام برد.
از موسوی گرمارودی:
تو کلاس فشرده تاریخی
کربلای تو،
مصاف نیست
منظومه ی بزرگ هستی ست
طواف است.
پایان سخن پایان من است
تو انتها نداری
(گزیده اشعار گرمارودی، 1380: 154)
2-2. شعر عاشورایی
از دیر زمان بیان غم و اندوه گذشتگان مضمون مورد علاقه ی شاعران بوده است. تقریباً تمامی شعرا مرثیه هایی را به مناسبت زمان و موقعیتها سروده اند. در ادبیات جهان کمتر زبانی را می توان یافت که به وفور زبان فارسی مرثیه داشته باشد.
مرثیه نوعی شعر برانگیخته از احساس و عواطف است و می تواند دارای موضوع های متنوع باشد. موضوع هم، بستگی به روحیات شاعر دارد، چنین اثری نمی تواند به نوع خاصی اطلاق گردد و یا صرفاً مویه و نوحه محتوای آن را تشکیل دهد. (تاریخ و شعر عاشورا، 1388: 17)
حسین نه از آن ماست و نه هیچ گروه و فرقه ای، حسین نامی به وسعت بشریت است. حسین را در قاموس هر آشنا به مکتب عشق و مبارزه می توان یافت. رود خروشان و بی کران حسین در ساحل امن انسانیت دیروز و امروز و فرداها جریان دارد.
عرب و عجم و ترک و … مسلمان و مسیحی و … هرکس به حد خود، جرعه ای از این دریای مواج به پیمانه ی خود کشیده و با غور در این دریای بی انتها، دری و گوهری نصیب خویش ساخته است. جاذبه ای که ما نیز رهنمون این وادی ساخت تا به وسع خود، معرفت و علم خویش را به بوته یی آزمون نهاده و درس خود را در مکتب حسین پس دهیم.
و چه زیباست طنین نام حسین در قالب موزون و دلنشین که تأثیر سخن را بر جان مخاطب فزونی بخشیده است.
هنرمندان و صاحب ذوقانی که نام حسین در قالب موزون و دلنشین شعر که تأثیر سخن را بر جان مخاطب فزونی بخشیده است.
هنرمندان و صاحب ذوقانی که تارهای شعری خود را به مضمون عاشورا نواخته، تابلویی زیبا و پر نقش و نگار به رنگ سرخ و سفید و سبز و سیاه از آن ترسیم کرده و به دو زبان هنر خویش را نمودار ساخته اند و چه مایه ی فخری است برای برخی از ایشان که شاهکارهای خلقت شعری خود را در عاشورای حسینی آفریده و باآن به واسطه ی نام حسین ماندگار شده اند.
اگرچه رخداد عظیم عاشورا نخستین بارقه ها و جلوه های شعری را در پهنه ی ادبیات عرب شاهد گردید اما با رهیافت آن در میان دیگر ملل جامعه ی ادبی آنان نیز گنجینه ی ارزشمندی از آثار عاشورایی را به خود دید. از این عاشورا یکی از نقاط مهم تلاقی مذاهب اسلامی، بلکه نقطه ی اشتراک ادیان توحیدی و آزادی خواه به شمار آمده و بسیاری از شاعران با درک عظمت و تأثیر گذاری نام حسین (ع) دل نگاشته های خود را در تاریخ ادبیات عاشورایی به ثبت رسانده اند. (عاشورا در آئینه ی شعر معاصر، 1389: 18)
شعر عاشورایی شعری است که به بخشی از مسایل مرتبط به حادثه ی عاشورا در گذشته، آینده و یا زمان وقوع آن پرداخته باشد. چرا که جمع تمام ابعاد مختلف این حادثه در یک اثر هنری امری غیر ممکن است. (همان، 27)
موضوع شعر عاشورا، مسائل مربوط به قیام الهی امام حسین و اخبار مبتنی بر شهادت آن حضرت از زمان حضرت آدم تا خاتم و حوادث مرتبط با این نهضت از مکه تا کربلا تا مدینه و مکه است.
در تعریف شعر عاشورا باید به این نکته عنایت داشت که هر چند این نوع شعر موضوعاً مربوط به مسائل قیام حسینی و وقایع مرتبط با آن است ولی میان آثاری که صرفاً به مسایل عاطفی کربلا و ماتمی آن پرداخته اند با آثار منظومی که ملهم از ارزشهای عاشورایی و مبتنی بر اهداف الهی این نهضت شگرف اند تفاوت قایل شد. بر این اساس می توان گفت: شعر عاشورایی شعری است که در مقام تبیین مقولات ارزشی این نهضت الهی است و متعهدانه حول محور مسایل زیربنایی آن حرکت می کند.
شعر عاشورا به شعری اطلاق می شود که صرفاً بیان عاطفی و ماتمی و هر از گاه به جنبه های حماسی واقعه ی کربلا می پردازد. (مجاهدی، 1379: 48)
در شعر شعوری عاشورا، شاعران حقیقت عاشورا را درک کرده اند. جهان بینی آنها آنقدر بزرگ است که تمام عاشورا برای آنها از روز تاسوعا شروع نمی شود. در شعر شعوری عاشورا مسأله، مسأله ابدیت تاریخ است، مسأله پیوند با ظهر مجروح است. (سبوی کربلا، 1388: 9)
علاوه بر نقش ادبیات در احیای قیام عاشورا، شعر چنین وسیله ی مهمی در نقد و احتجاح بر استبداد حاکمان زمانه نیز به شمار می آمد. از این رو شاعران اهل بیت همواره در طول تاریخ تشیع مورد تعقیب و آزار و شکنجه ی مخالفین و سردمداران حکومت قرار گرفتند. چرا که شعر با نفوذ در عمق جان مردم شعله ی قیام و انتقام خواهی را در بین آنها برافروخت و باعث گرایش بیشتر به مکتب شیعه و پیوند روز افزون شیعیان به عقاید خویش گردید و پایه های حکومت ظالمان را متزلزل ساخت. (عاشورا در آئینه ی شعر معاصر، 1389: 32)
تشویق صریح امام شیعه در سرودن شعر برای امام حسین (ع) و گریستن و گریاندن بر مصایب او، تأثیر عظیمی بر شکل گیری و رشد شعر عاشورایی نهاد. احادیث و روایاتی که از ایشان به ویژه امام صادق و امام باقر (ع) نقل شده مؤید این مطلب است.
از امام صادق (ع) روایت شده که فرمودند:
«هر کسی درباره ی حسین شعری بسراید و گریه کند و دیگران را بگریاند، خداوند گناهانش را آمرزیده و بهشت را بر او واجب می گرداند.» (همان؛ 31)
شعر عاشورا با تعهد به ارزش های والای امام حسین (ع) در قیام و اصلاح است، برقراری عدالت و مبارزه با ظلم همواره شعری هدفمند بوده، که آشکار و پنهان به دنبال تحقق اهداف نهضت ایشان، گاه با به چالش کشیدن حکومت ظالمان پایه های ظلم را با تهدید روبرو ساخته است. (همان؛ 29)
شاعر در شعر عاشورایی بر امام خویش می گرید، ندبه می کند، فضایل و بزرگواریهای او را می ستاید، دشمنانش را تقبیح و سرزنش می کند و بر ضد آنها می خروشد. لذا مرثیه، مدح؛ هجو، حماسه از اغراض عمده ی شعر عاشورایی به شمار می رود.
برخی از اشعار عاشورایی را با توجه به موضوع آنها به دو دسته ی توصیفی و پیامی تقسیم کرده اند:
اشعار توصیفی به اشعاری اطلاق می شود که در آنها اشعار عاشورا به تصویر کشیده شده، به این معنا که به جنبه های عاطفی آن توجه شده باشد. این اشعار خود به چند شاخه تقسیم می شود که شامل: زبان حال، نوحه، مدیحه، منقبت است.
در زبان حال شاعر خود را در صحنه قرار می دهد، سپس همه ی جریانات را تصویر می کند و حوادث را از زبان قهرمانان داستان حکایت می کند.
اشعار پیامی نز به اشعاری گفته می ود که غرض از آن بیان آرمانها و اهداف نهضت عاشورا می باشد.
بیان اندوه انسانها، طبیعت، ملائکه و جن، بیان فضایل ذاتی، دینی و نسبی اهل بیت و امام حسین (ع)، حضور عناصر بشری در شعر عاشورایی اعم از اهل بیت، مسلمانان کوفه و عراق، دشمنان و غاصبان، بیان حوادث میدان نبرد به صورت کلی و جزیی و گاه بیان علت حوادث، آب و عطش، زمین مقدس کربلا که گاه به عنوان سرزمین بلا و مصیبت معرفی می شود، ذکر شهیدان کربلا و بیان شجاعت ها و دلاوریهای آنان، بیان مصائبی که شاعر به خاطر عشق به اهل بیت متحمل شده است، این مضامین را زمانی در شعر عاشورایی می یابیم که شاعر تحت فشار شرایط بد جامعه و اذیت و آزار حاکمان قرار داشته است. (همان؛ 35 و 26)
و اما …
شعر کربلا، شمشیر هماره آخته ی شیعه است، که به نام آن امام مظلوم و به یاد امام منصور، پای در رکاب دارد. (شورش در خلق عالم، 1379: 7)
3-2 .شعر عاشورایی در گذر زمان
به شهادت تاریخ در مصیبت هیچ انسانی از آدم تا خاتم به قدری که در مصیبت ابوعبدالله – ارواحنا فداء – سخن گفته شده و شعر سروده شده یک هزارمش برای هیچ کس، هر چند هم متعین و سرشناس و برجسته بود و هرچند غمش جان گزا و مصیبتش دردناک بود، گفته و سروده نشده است.
(معصوم پنجم حسین بن علی، 1385: 371)
شعر عاشورایی عمده ترین زیر مجموعه شعر متعهد اهل بیت بویژه در زبان فارسی محسوب می شود. با در نظر گرفتن عواملی چون پیدایش تشیع و رواج آن در بین دو ملت ایران و عرب، محل وقوع حادثه، پیشینه ی ادبیات غنی و زبان مستقل و بخصوص حضور امامان شیعه کاملاً طبیعی به نظر می رسد که این شاخه ی ادبیات نخستین حضور خود را در میان عرب و در همان روز حادثه تجربه کرده باشد. (عاشورا در آئینه ی شعر معاصر، 1389: 29)
به همین دلیل نخستین کسی که لب به رثای ابو عبدالله – روحی فداه- گشود مردی از قبیله ی بنی سهیم بن عود بن غالب بود. این مرد را عقبه بن عمر سهی می نامیدند و نویسنده معتقد است که این قطعه از لطیف ترین و احتمالاً سلیس ترین شعرهایی است که در مراثی معصوم پنجم سید الشهداء انشاء شده است.
این شاعر سهمی چنین گفته:
اذا العینَ قرّت فی الحیاه و أنتم تفاحون فی الدنیا فأظلم نورها
«اگر دیدگان ما بخواهند روشن و خاموش باشند، و شما در این دنیا دلتنگ و هراسان باشید آن دیدگان کور باد».
مررت علی قبر الحسین بکربلا ففاض علیه من دموعی عزیزها
«در بادیه ی کربلا بر قبر حسین گذشتم، وسیل اشک من بر تربت مزارش فرو ریخت».
فمازلت اُرثیه و أبکی لشجوه و تسعد عینی دمعها و زفیرها

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید