علوم زيستي ورزشي _ تابستان 1390 شمارة 9 – ص ص : 47- 33
تاريخ دريافت : 05 / 12 / 89
تاريخ تصويب : 20 / 07 / 90

مقايسه تأثيرات تمرين درمانده ساز غلظت تستوسترون و كورتيزول سرم در دو نوبت صبح و
عصر در ورزشكاران دختر

چيمن ليموئي _ احمد همت فر _ محسن غفراني _ پرستو نوري
كارشناس ارشد تربيت بدني دانشگاه آزاد بروجرد، استاديار دانشگاه آزاد بروجرد، استاديار دانشگاه سيستان و بلوچستان، كارشناس ارشد تربيت بدني دانشگاه شهركرد

چكيده
هدف از اين پژوهش، مقايسة تأثير يك جلسه تمرين درمانده ساز بر غلظت تستوسترون و كورتيزول سرم و نسبت كورتيزول به تستوسترون سرمدر دو نوبت صبح و عصر در واليباليستهاي دختر بود. به اين منظور 12 دختر واليباليست با ميانگين سني24سال، وزن 8/58 كيلوگرم و ميانگين قد 49/166 سانتي متر و با حداقل چهار سال سابقة فعاليت به صورت داوطلب در اين پژوهش شركت كردند. تست مورد نظر تست بروس بود كه بر روي دستگاه تريدميل در دو نوبت صبح و عصر انجام گرفت قبل و بعد از تست بروس نمونههاي خوني جمع آوري شد. سطوح اين دو هورمون با روش راديوايمونواسي(الايزا) اندازه گيري شد. براي تجزيه و تحليل آماري از نرم افزار spss 16، به منظور توصيف داده ها و ويژگي هاي گروه نمونة مورد بررسي از آمار توصيفي، براي بررسي تفاوت دورن گروهي مقدار اين دو هورمون قبل و بعد از تمرين از تي همبسته در سطح خطاي 50/0 و از آزمون t براي گروه هاي وابسته استفاده شد. نتايج نشان داد كه مقادير تستوسترون و نسبت تستوسترون به كورتيزول در دو نوبت صبح و عصر تفاوت معناداري نداشت، اما يك جلسه تمرين درمانده ساز در دو نوبت صبح و عصر بر سطح كورتيزول كاهش معناداري را نشان داد و مي توان نتيجه گيري كرد كه يك جلسه تمرين وامانده ساز، نمي تواند بر سطح هورمون تستوسترن و نسبت آن با كورتيزول سرم اثر گذار باشد، درحالي كه ممكن است بر كاهش مقدار كورتيزول به تنهايي اثر معني داري داشته باشد و موجب كاهش مقدار كورتيزول شود.

واژه هاي كليدي
تستوسترون، كورتيزول، تمرين درمانده ساز.
مقدمه
هنگام فعاليت ورزشي، بدن بايد بهسرعت به نيازهاي فزايندهاي كه بر آن تحميل ميشود، پاسخ دهـد، بـه عبـارتديگر، فعاليت عضلاني به تنظيم و هماهنگي بسـياري از دسـتگاههـاي فيزيولوژيـك و بيوشـيميايي نيـاز دارد ، چنـينيكپارچگي به وسيلة تعامل پيچيدة بين دستگاه عصبي خودكـار و بافـتهـاي تخصـص عمـل يافتـة بـدن (غـدد ) كـه هورمونها را ترشح ميكنند، به وجود ميآيد. سازماندهي پاسخهاي شناخته شدة هورموني به فعاليتهاي ورزشي، درعملكردهاي بيولوژيكي براي توانايي تحمل فشار فعاليتهاي ورزشي مهم اند(3).
ترشح هورمون كورتيزول در شرايط استرس زا (تاثيرات محيطي، فشـار هيجـاني، فعاليـت ورزشـي،…) تغييـر مي كند. غلظت طبيعي كورتيزول در انسان در طول روز در حال نوسان است، به عبارت ديگر كورتيزول به صورتدوره اي آزاد شده و هر روز از طريق ريتم شبانهروزي آزاد شدن(ACTH) تنظيم مـي شـود . ترشـحACTH و متعاقبا كورتيزول تحت اثر تنظيمكنندة سيستم عصبي مركزي است، هست ة سوپراكياسماتيك تحت تاثير عوامليمانند مدت زمان، تاريكي و روشنايي و خواب و بيداري بـا ارسـال مـوج هـاي عصـبي ترشـحات هورمـونCRH هيپوتالاموس قرار ميگيرد و متعاقباACTH هيپـوفيزي را بـه صـورت يـك برنامـة ثابـت و مـنظم در سـاعات شبانهروز تنطيم ميكند. ترشح كورتيزول تحت تاثير شوكهاي جسمي و هيجاني نيز قـرار دارد، بـه طـوري كـهعواملي مانند درد، ترس، اضطراب، تشويش و غيره هركدام با تاثير كه در هستههاي پيامها با بي اثر كردن سيستم تنظيم منفي و همچنين با به هم ريختن برنامة ترشح شبانه روزي، موجب افزايش سريع ترشح كورتيزول و تامين نياز فوري بدن مي شوند(5).
ترشح كورتيزول به صورت جريان يكنواخت و دائمي انجام نميگيرد، بلكه به صورت ترشـحات ضـرباني اسـتكه دفعات و دامنة آنها در ساعات صبحگاهي بيشتر است. به اين ترتيب تقريبا 70 درصد ترشـح كـورتيزول بـيننيمه شب و ساعت 8 صبح انجام ميگيرد و بعد از ساعت 8 صـبح بـهتـدريج ازACTH و بـه همـان نسـبت ازغلظت كورتيزول پلاسما كاسته ميشود تا اينكه حدود ساعت6 عصر الي نيمه شب به حداقل غلظت خـود يعنـيحدود 6 ميكروگرم در دسي ليتر ميرسد (5).
هورمون محرك قشر فوقكليوي (ACTH) تـا حـدودي روي ترشـح آنـدروژنهـاي غـدد فـوق كليـوي اثـرمي گذارد و ترشح آنها منشأ توليد تستوسترون در زن هاست. افزايش ترشح هورمون محرك قشر فوق كليـوي (در شرايط استرس شديد) مي تواند موجب افزايش تستوسترون در زنها و بروز ويژگي هاي مردانه در آنها شود (1).
از آنجاي كه هر روز ركوردهاي تازهاي در رشته هاي مخ تلف ورزشي در مسابقات به جا گذاشته مي شود، لازماست ورزشكاران به منظور تقويت تواناييهاي خود بر شدت تمرين خود بيفزايند. همچنين درحال حاضر درصدزيادي از بانوان در سطح ورزش قهرماني فعاليت ميكنند. با توجه به تغييرات فيزيولوژيكي بدن كـه بـهدنبال يك جلسه تمرين درمانده ساز ر وي مي دهد، نقش تغييرات هورموني در حفظ هموسـتاز و برقـراريسلامت جسمي و رواني بازيكنان قابل بررسي است (4).
ترشح هورمون كورتيزول در شرايط استرس زا مي تواند تغيير يابد ، از سوي ديگر هورمون تستوسترون به عنوان خنثي كنندة اثر متقابل كورتيزول هنگام فعاليت بدني شناخته شده است. در مورد پاسخ اين هورمون ها به تمرينات ورزشي عواملي از قبيل شدت، مدت، زمان و نوع تمرين و سطح آمادگي جسماني فرد و …اثر گذارند.
مشكل ترين قسمت اجراي برنامه هاي تمريني، آگاهي از سطح ايده آل تمرين و زمان تمرين است كه اطلاعات كمي در اين زمينه براي بهترين اجرا وجود دارد. در برخي مطالعات جديد تغييراتي در سطح كورتيزول سرم در دو نوبت صبح و عصر مشاهده شده است (8).
ميرزاقابيك و همكاران (1380) در بررسي يك جلسه تمرين تا سرحد خستگي بر تستوسترون و كورتيزول سرمي و بررسي نسبت تستوسترون آزاد به كورتيزول بازيكنان نخبة بسكتبال ، تاثير معناداري را مشاهده نكردند.
ادلركروتز و همكاران (1986) ، وليك و همكاران (1997) گزارش كرده اند كه هنگامي كه تمرينات شديد و درمانده ساز باشد، تغييرات معنيداري در تستوسترون و كورتيزول سرم صورت مي گيرد(11، 23). بررسي تحقيقات انجام گرفته در زمينة پاسخ اين هورمون ها به تمرينات درماندهساز نتايج متناقضي را نشان داده است. هاندزسيكي و همكاران (2006) تغييراتACTH ، كورتيزول و تستوسترون و نسبت تستوسترون به كورتيزول را در بازيكنان حرفه اي فوتبال در سه نوبت قبل از گرم كردن، بعد از گرم كردن و بعد از مسابقه بررسي كردند. نتايج كاهش 30 درصدي نسبت تستوسترون به كورتيزول را نشان داد. برخي تحقيقات نشان داده اند كه 10 تا 30 درصد بازيكنان فوتبال در آخر و در طول مسابقه علائم سندروم بيش تمريني را از خود نشان داده اند (21). در تحقيق دسوزا و همكاران (1994) كه تمرينات مشابه كوهنوردي (تمرينات شديد روي تردميل) به كوهنوردان (مرد) داده شد، سطح كورتيزول و تستوسترون سرم افزايش يافت (13).
دشنز (1998) تأثير فعاليت بدني و ريتم شبانه روزي بر پاسخ هاي فيزيولوژيكي را در 10 مرد سالم بررسي كرد. نتايج نشان داد كه تغيير ساعت تمرين، موجب تغييرات معناداري در مقادير هورمون هاي تستوسترون و كورتيزول نشده است، اگرچه غلظت هورمونهاي تستوسترون و كورتيزول در ساعت 8 صبح در بالاترين سطح نسبت به ساعت 20 قرار داشت (12). ماركس (1986) زنان ورزشكار در مقايسه با زنان غيرورزشكار تستوسترون كمتري دارند (18). اورهازن (1987) نيز ارتباط معنيدار منفي بين تستوسترون سرم و شدت تمرين در زنان قايقران مشاهده نموده است (22).
كورتيزول و تستوسترون از خانواده استروئيدها هستند كه تاثيرات متابوليكي مخالف يكديگر دارند. تحقيقات
بسياري انجام شده است كه در آنها تغييرپذيري زيادي در پاسخ كورتيزول و تستوسترون به ورزش وجود دارد.
بررسي پژوهش هاي انجام گرفته در زمينة پاسخ اين هورمون ها به تمرينات، نتايج متناقضي را نشان مي دهد كه به دليل تفاوت در شدت، حجم، مدت، زمان استراحت، سن و سطح آمادگي جسماني آزمودنيها بوده است. بنابراين تحقيق حاضر با اين هدف انجام گرفت تا تأثير يك جلسه تمرين درمانده ساز بر غلظت تستوسترون و كورتيزول سرمي و نسبت تستوسترون به كورتيزول را در دو نوبت صبح و عصر در واليباليست هاي دختر بررسي كند و به رفع تناقضات و ابهامات موجود بپردازد.
روش تحقيق
اين تحقيق از نوع نيمه تجربي است كه در آن تأثير يك جلسه تمرين درمانده ساز را بر غلظت تستوسترون و كورتيزول سرمي و نسبت تستوسترون به كورتيزول در دو نوبت صبح و عصر در واليباليست هاي دختر بررسي شد.جامعه آماري پژوهش، واليباليست هاي دختر شهرستان سقز بود، نمونة آماري 12نفر از بازيكنان واليبال دختر با حداقل 4 سال سابقه فعاليت و به طور نمونه گيري در دسترس انتخاب شدند.
روش اجرا
ابتدا به تمامي آزمودني ها در بارة مراحل انجام پژوهش توضيح داده شد، سپس آزمودني ها فرم رضايت نامه را تكميل كردند، تمريني كه در نظر گرفته شد، آزمون بروس بود كه بر روي دستگاهتريدميل انجام گرفت. اين آزمون شامل 7 مرحلة 3 دقيقه اي است كه در پايان هر مرحله شيب و سرعت دستگاه افزايش مي يابد. از آزمودني ها خواسته شد تا حد درماندگي كامل به فعاليت ادامه دهند. قبل از شروع آزمون در نوبت صبح نمونة خوني (Cc5 خون ) نوبت اول گرفته شد، سپس بعد از آزمون بروس خون گيري نوبت دوم و به همين ترتيب آزمون عصر در روز ديگري با فاصلة يك روز انجام گرفت. از آزمودني ها خواسته شده بود كه در فاصلة بين 2 تست هيچ گونه فعاليت بدني نداشته باشند. مقدار خون كه در هر نوبت گرفته شد، به آزمايشگاه انتقال داده شد تا مقدار كورتيزول و تستوسترون سرم آن با استفاده از شيوة راديوايمونواسي و كيت هاي مربوط (ساخت آلمان) مشخص شود.
روش آماري
به منظور توصيف داده ها از نرم افزار spss 16، براي بررسي ويژگي هاي گروه نمونه از آمار توصيفي و براي بررسي تفاوت درونگروهي مقدار هورمون اندازه گيري شده قبل و بعد از دورة تمريني از “t” همبسته استفاده شد
. (10)
يافته ها

ويژگي هاي فردي آزمودنيها در جدول 1 آورده شده است.

جدول1_ مشخصات فردي آزمودنيها
انحراف استاندارد ميانگين
متغير
2/02 23/26 سن
3/92 166/49 قد
5/6 58/8 وزن

همان طور كه در جدول 2 ملاحظه مي شود، يك جلسه تمرين درمانده ساز در دو نوبت صبح و عصر بر سطح كورتيزول سرم دختران واليباليست تاثير معنيداري ندارد.

جدول2_ تاثير يك جلسه تمرين درمانده ساز در نوبت صبح وعصر بر روي سطح كورتيزول سرم
درجة
آزادي سطح
معني داري t پس آزمون پيش آزمون متغير
ميانگين انحراف معيار ميانگين انحراف معيار 11 0/46 0/78 148/58 55/66 160 52/30 سطح كورتيزول (ng/ml) نوبت صبح
11 0/61 0/53 100/94 29/28 106/44 51/23 سطح كورتيزول (ng/ml) نوبت عصر
0
20
40
60
80
100
120
140
160

صبح

نوبت

عصر

نوبت

آزمون

پيش

آزمون

پس

0

20

40

60

80

100

120

140



قیمت: تومان


پاسخ دهید